Gisterenmiddag, u mag donderdag zeggen, stond ik op een podium. Maar laat me dat laatste even duiden. Ik stond eerder deze week al in een zaaltje in Burgers Zoo, een lezing over Tijd te geven, op een immens podium met dito zaal in het MECC in Maastricht – de zaal was gevuld met anesthesisten of anesthesiologen, mijn favoriete grapje was ‘de een noemt het een roesje, de ander noemt het consent’ – dit weekend sta ik nog in comedyclub Toomler én in Carré – echt, ik verzin niks – maar dit podium week af van ongeveer alles. Het was een soort opengescheurde vrachtwagen-oplegger, de enthousiaste wind woei er enthousiast doorheen, er wapperden vlaggen aan en tegenover van XR, Milieudefensie, de Partij voor de Dieren en aanverwante betrokkenen, en toen ik een half uur voor aanvang van de actie arriveerde zat er al een serieus kijkende man op een van de stoeltjes bij wat we dus het podium zullen noemen met een zelfbeschilderd bord met daarop in hoofdletters DEZE WEG LOOPT DOOD. Een bevlogen man, een bezorgd man, een man waarvan ik hoop dat hij, onderweg naar een volgende actie of demonstratie, dat bord niet constant omhoog houdt, want dan zou hij zomaar menig verkeerscirculatieplan waarin wethouders en gemeenteraden bloed, zweet, tranen en heel veel tijd hebben geinvesteerd, volledig naar god kunnen helpen. Terwijl hij er zat, en velen anderen er waren, om te laten zien dat de huidige weg van agro en Big Agro en ook investeringen daarin niet de goede is. We stonden, dat had ik u nog niet verteld, tegenover het hoofdkantoor van de Rabobank in Utrecht. Hoog groot glimmend pand vlak naast het station, werken vast een hoop leuke mensen die ook maar doen wat je nou eenmaal doet bij een bank.

En toch, of juist spraken we ze aan. De mensen van de bank, en vooral al diegenen die je op een andere plek aandeelhouders zou noemen.

Voor best veel mensen is namelijk duidelijk: de agrarische sector moet veranderen, en kan veranderen, maar zolang de economisch en financieel belanghebbenden daar geen brood in zien, gebeurt er hoegenaamd niks. Behalve natuurlijk vrolijke spotjes met duurzame mensen die zo opgetogen en gelukkig zijn dat er volgens mij wel medicatie in het spel moet zijn, ronkende teksten op websites, gloedvolle vergezichten en zo nu en dan een CEO die niet tegengesproken door Rick Nieman of Sven Cockeldito op tv mag vertellen hoe ver zijn – meestal zijn, ja – betrokkenheid gaat en hoe graag hij echt en meer zou willen veranderen, maar ja, de markt, de geopolitiek, de voedselzekerheid, de consument die niet meer wil betalen, de economische realiteit de yada yada yada.

Ik mocht ruim een uur in eerdergenoemde volle wind staan – nadat ik was aangekondigd met ‘we wilden graag Claudia de Breij maar die kon niet’, terwijl ik toevallig weet dat Claudia wel kon, maar mij ook wat gunde – om te horen over de Amazone en hoe wat daar gebeurt met ons te maken heeft, over hoe nauw de banden van Rabo met JBs zijn – de grootste vleesproducent ter wereld, verantwoordelijk voor het doden van 128 duizend varkens, 13 miljoen kippen en 77 duizend koeien per dag -, over Rabo’s lidmaatschap van lobbyclubs die alles op het gebied van dierenwelzijn, klimaat en natuur blokkeren of traineren, over sociale verantwoordelijkheid als (zelfs) juridische wegen niet voldoende opleveren en over Toekomstboeren, die laten zien dat het wel anders kan. Natuurlijk. Biologisch. Verstandig. Toekomstbestendig.

Dat was een hoopvol verhaal, wat me, in deze branche en politieke discussie, maar ook op andere gebieden vooral wanhopig maakt is dat we elke keer weer zien dat degenen die gedijen in een systeem, die hun (grote) geld verdienen in een systeem, die gewend zijn aan een systeem, die leidend zijn in een systeem, nauwelijks de wil hebben om het systeem te veranderen. Terwijl zij wel degenen zijn die dat zouden moeten doen.

Verandering doet altijd pijn. Wij moeten de leiders en CEO’s en aandeelhouders en politici duidelijk maken dat we door die pijn heen moeten, en dat zij dat moeten gaan bewerkstelligen. En anders moeten ze, zoals de wetenschappelijke term is, opsodemieteren, zodat de ruimte voor verandering ontstaat.

Visie lijkt al een hele tijd uit de politiek verdwenen te zijn. Mark Rutte maakte er ooit nog een oogarts-grapje over. Dat hij zelf ongetwijfeld allang weer vergeten is. Maar visie, – het liefst verbonden met idealen over het soort maatschappij dat je zou willen bewerkstelligen, en dat dan graag weer door ideeen en maatregelen voor te stellen die enig verband met de realiteit hebben – ik mis het nogal. En mocht u bewindspersoon zijn in het kabinet-Schoof dan begrijpen we allemaal dat U van de vorige lange zin eigenlijk helemaal niets begrepen heeft.
Omdat het aan visie zo vaak ontbreekt zijn politici, denk ik, gek op nader (diepgaand) onderzoek, dan hoef je namelijk voorlopig geen beslissing te nemen en kijken zowel geit als kool je glimlachend aan, en ook op hard aanpakken – dat suggereert urgentie én actie – en op dingen aan de markt overlaten. Als je namelijk de markt als iets moois ziet – dáár wordt ondernomen, onderhandeld, het onderste uit de kan gehaald, dáár wordt winst behaald, daar komt al die goedbetaalde werkgelegenheid vandaan – moet het wel een goed idee zijn zaken daaraan over te laten. Uw columnist van dienst, met zeker geen afgeronde economie-studie, maar wel met een kritische blik, denkt daar anders over. Sterker nog: heel anders.
De markt is namelijk niet een soort mythische plek waar vraag en aanbod uiteindelijk op een voor iedereen redelijke prijs uitkomen, de markt is niet de plek waar wij al die economische ontwikkeling en welvaart aan te danken hebben, de markt, in politieke zin, zijn gewoon de bedrijven, de branches, de multinationals. Dingen aan de markt overlaten betekent voor mij twee dingen: als politiek geen beslissing nemen, en uiteindelijk altijd de belangen dienen van hen die de markt vormen. En dat zijn die bedrijven, die branches, die multinationals, en alle daaraan vrolijk verbonden aandeelhouders.
De markt gaat het belang van (bijvoorbeeld) een planeet met een gezonde biodiversiteit en een op de meeste plekken leefbare temperatuur niet afwegen met economische belangen, de markt gaat voor zoveel mogelijk winst. De markt gaat de volledige productieketen van een product niet nalopen, om te kijken of alles wel netjes geteeld is, of arbeiders wel netjes behandeld worden, of het product niet krankzinnige reizen in containerboten aflegt, de markt maakt zich niet druk om uitstoot en hoeveelheid verpakkingsmaterialen en afval, de markt is uiteindelijk het bedrijf dat maar één doel heeft: winstmaximalisatie.
En dan is op een onbegrijpelijke manier ook nog eens alles toegestaan: grote kledingbeukers (Zara, Primark etc) mogen liegen over hun kleding-recycleprogramma, waarmee ze fast fashion, greenwashing en extra vervuiling weten te combineren, Friesland-Campina mag doen alsof ze hun uitstoot fiks verminderd hebben, terwijl ze vooral een ondoorzichtig systeem van ‘ontbossingsvrije landbouwgrond’ (voor soja, voor veevoer) en zelfbedachte SBLC-certificaten in elkaar sleutelden. Lees de Correspondent voor alle verbijsterende details.
Het gaat met niet alleen om deze twee sectoren, het gaat mij erom dat ‘de markt’ altijd maar één echte begunstigde kent, en dat is de markt zelf. En dat betekent dan weer dat politiek die zaken aan die markt overlaat, haar werk gewoon niet doet.

Ik heb n nieuw verhaaltje
Het is speciaal voor jou
Het lijkt wel zomer: kijk die zon
De lucht is stralend blauw

Oke, genoeg getreuzeld
Voor soft gelul geen tijd
Ik neem je smack! bam! in your face!
Mee in de werkelijkheid:

Elke avond kijkt Venijntje
Nieuws op haar tv
Ze ziet een man met lege blik
Da’s Dick, hij is premier

Hij hakkelt zich door zinnen heen
Het líjkt n soort van taal
Grammatica is optioneel
En inhoud helemaal

Hij speechte 4 mei op de Dam
Een plechtig dit nooit meer
Je woorden zijn zo zinloos Dick
Want nu gebeurt het weer

Samen mens zijn klinkt perfect
Maar voelt nogal verkeerd
Als Gaza ook op dat moment
Wordt gebombardeerd

Als jij daar niks van vind, premier,
Zit jij, een man van niets,
Klem tussen Nethanyahu
En Wilders’ leugentweets

Ook Caspar Veldkamp is tot mens-zijn
Nauwelijks in staat
Al anderhalf jaar is hij
De stille diplomaat

De woorden zijn onhoorbaar
De lafheid is te groot
Hij ziet de genocide
De honger tot de dood

Laatst trok de minister
Door niemand nog beperkt
Een streepje in verwaaiend zand
Het bleef onopgemerkt

Venijntje ziet de kinderen
Hun angst en hun verdriet
Ze huilt en bidt en hoopt voor ze
Echt helpen doet het niet

Zondag draagt Venijntje
Een grote felle strik
De strik is rood, de lijn is rood
En vlak naast haar sta ik

Ze schreeuwt haar woede naar Den Haag
You don’t fuck with Venijn
Stop de steun aan massamoord
Trek die rode lijn!

De opdracht aan mezelf, op deze voor mij nieuwe plek in Trouw, is hoopvol zijn. Me niet teveel laten leiden door de ellende die ons elke krantenpagina weer overspoelt, zoeken naar lichtpuntjes, positieve ontwikkelingen, dingen die het leven mooi maken. Zoals ik de afgelopen maanden, spelend in comedyclubs in opbouw naar mijn Oudejaars2025, het publiek geregeld vroeg naar goed nieuws, naar iets waar ze blij van werden, in eigen leven of de grote woelige wereld. Laat ik het zo zeggen: ik heb veel geimproviseerd op naderende huwelijken, goedlopende zwangerschappen en uitslagen van wedstrijden van Ajax.

Ik realiseer me wel: geregeld zal ik moeten raken aan de ellende, de lelijkheid (want die is er) om het contrast met de hoop, het moois, het goede nieuws nog wat duidelijker te maken. Vandaar: het lijkt er sterk op dat er steeds meer harde, naar het schijnt masculiene, politiek opduikt, dat steeds meer mensen (mannen) in dat werkgebied harde taal gebruiken, harde maatregelen voorstaan, nergens iets van mededogen of ander ‘zacht’ gevoel toestaan. Zo ongeveer alles dat door het Trump-bewind in de afgelopen 4 maanden over ons heen is gestort voldoet hieraan. Mensen deporteren vanwege hun afkomst of tatoeage, wetenschappers ontslaan vanwege hun onderzoeksgebied, een land in oorlog chanteren omdat je met de tegenstander van dat land op goede voet staat, hele groepen in de maatschappij als minderwaardig wegzetten omdat hun gender of geaardheid je niet bevalt, natuur, landschap en oceaan (laten) vernietigen omdat kortzichtig drill baby drill-beleid economisch gezien goed uitkomt.

In ons land zien we het bovenstaande zowel terug in de taal van Wilders – tegen Timmermans, tegen demonstranten, vóór het uitzetten van kinderen, vóór bijtende politiehonden – als in de gekmakende afwachtendheid (lafheid) van Schoof en Veldkamp als het gaat over het eerst uitmoorden en aansluitend verhongeren van zo’n 2 miljoen mensen in Gaza.

Ik denk dat het probleem is dat velen van ons – zeker ook u, gewaardeerd Trouw-lezer – zich niet kunnen voorstellen dat je, als politiek leider, als mens, zo hard bent. Zo meedogenloos, en nietsontziend. Maar door het lezen/horen van een paar stukken – van vrouwen, ik kan daar niks aan doen – (Jitske Kramer in NRC, Beatrice de Graaf in De Ongelooflijke Podcast, Naomi Klein en Astra Taylor in de Groene) begon ik er iets meer van te begrijpen. Er zit een filosofie achter dit gedrag, waarin empathie een zonde is, vrouwelijke invloed zo klein mogelijk moet zijn, democratie moet worden ingeruild voor een sterke leider, type meedogenloze CEO, waarin je die leider alleen maar hoeft te geloven én te volgen, waarin inclusie en gelijkheid bestreden in plaats van nagestreefd moeten worden en waarin woede ten allen tijde mag (moet) worden ingezet om doelen te bereiken. Ik geloof oprecht dat we moeten inzien dat het niet een paar politieke loudmouths zijn, waar we mee te maken hebben, maar een filosofie die ons allemaal bedreigt.

En het hoopvolle, Dolluf? Dat wij allemaal, in ons gedrag, onze keuzes, wél vanuit empathie en medemenselijkheid, wél vanuit sociaal gevoel en solidariteit kunnen handelen. Elke dag weer. En ik hoop dat de uitslag van Ajax gisteren voor u goed nieuws was.

Er was vorige week geen JANSENPRAAT, ik was ook op andere plekken veel stiller dan u van me gewend bent, ik was even vrij. Sterker nog, ik was 12 dagen in mijn moederland, Ierland, de counties Galway, Clare, Kerry en Cork, de kust, de 1000 kleuren groen, de kliffen en heuvels, het prachtige voorjaarsweer en de aardige mensen. Het was heerlijk, dankuwel.

In een sauna-achtige ruimte in Tralee raakte ik in gesprek met een man die zijn hele leven in de agrarische sector had gewerkt, veel contacten had met Ierse mannen in bemodderde overalls én met mannen en vrouwen in pak die vanuit Brussel druk zijn met alles wat groeit en bloeit en ons steeds weer voedt. Ik vroeg hem hoe in dit land vanuit ‘de sector’ naar Brussel werd gekeken, hij zei dat dat overwegend heel positief was. Wat natuurlijk niet raar is als je weet hoeveel miljarden er al tientallen jaren vanuit die mythische Belgische plek naar de genoemde sector stromen. In alle Europese landen. En de regels en maatregelen dan, vroeg ik. Het leek hem niet meer dan logisch dat ook de agrarische sector met regels te maken heeft, en met het overgrote deel was goed te leven. Zei hij, namens de farmers van Wicklow, Cavan en Mayo. Althans, zo klonk het. En gezien de hoeveelheid stoom die om ons heen hing kon ik niet dieper in zijn ogen kijken dan jij nu bij mij.

Ik vertelde nog iets over de Nederlandse politiek, over hoe vaak het bij ‘Brussel’ gaat over regels die vreselijk zijn, over ambtenarij die nog erger is, over bemoeizucht, en dat het eigenlijk nooit raakt aan die grote en maar doorkolkende geldstromen. En dat de agrolobby zelfs sinds een jaar of zes een eigen politieke partij heeft, die zelfs onderdeel zijn van wat sommigen een kabinet noemen. En dat, en alleen dat, is de reden dat ik gisteravond, langzaam weer in de werkmodus komend, even de website van de BBB checkte. Waardoor ik een fascinerende ontwikkeling trof, onder de kop BBB wil einde aan miljoenenverslindend diversiteitsbeleid. En mocht u denken: hee, dat lijkt een beetje op het taalgebruik van de oranje dictator in Washington en zijn kring van tech-bro’s, influencers, tv-presentatoren en racisten, dan denk ik dat dat inderdaad geen toeval is. Even kijken wat er verder staat: Volgens BBB is het niet te verantwoorden dat er jaarlijks miljoenen euro’s aan belastinggeld wordt uitgegeven aan ideologisch beleid dat zich vooral richt op uiterlijkheden, terwijl de meerwaarde ervan nauwelijks meetbaar is. “De overheid moet mensen beoordelen op wat ze kunnen – niet op wie ze zijn..” Ik weet even niet waar te beginnen, maar natuurlijk is de zinsnede ideologisch beleid heel erg. De bewering dat de meerwaarde nauwelijks meetbaar is lijkt op hoe de BBB kijkt naar stikstofuitstoot van haar geliefde sector, waarvan natuurlijk nooit vast te stellen is welke stikstof precies welk natuurgebied verkloot, dus dan kunnen we eigenlijk gewoon doorgaan op de ingeslagen weg. Sterker nog, het zogenaamde kabinet bouwt al haar nog bestaande steun aan alle Nationale Parken in ons land af, naar ik aanneem vanuit de cynische gedachte: als natuur er niet meer is, heb je er geen last meer van en hoef je er geen rekening mee te houden. Een beetje zoals Israel naar Palestijnse kinderen kijkt, maar het zou kunnen dat u die vergelijking te ver vindt gaan. Sorry. Laten we inderdaad het door Veldkamp met duidelijke bewoordingen verzochte onderzoek afwachten of Israel ergens wellicht op enig moment een Europese regel heeft overtreden. Want als dat zo is zou dat aan de kant van Veldkamp en Schoof en Brekelmans wel eens serieuze bezorgdheid kunnen opleveren. En dan kan het niet lang meer duren of de oorlogsmisdaden tegen en uithongering en ethnische zuivering van de Palestijnen komen ten einde.

Maar dat de BBB in een beleidsstuk de zin de overheid moet mensen beoordelen op wat ze kunnen – niet op wie ze zijn gebruikt vind ik de satire voorbij. Kijk naar wat er namens die club in het kabinet zit, en zet achter elkaar wat ze in 10 maanden bereikt hebben. Kijk naar alle provincies waar de BBB heel wat in de melk te brokkelen kreeg, en hoe het daar nu staat. Kijk naar leider van der Plas, en lees die zin nog eens rustig terug.

Diversiteit, lieve luisterkijker, is niet iets waar je voor kiest, of waar je tegen bent, diversiteit is er. Omdat we allemaal verschillend zijn, anders denken, er anders uitzien, een andere achtergrond hebben, door andere zaken beinvloed worden. Omdat we verschillend zijn IS er diversiteit. En het door de BBB gepushte idee dat diversiteitsbeleid betekent dat je mensen gaat selecteren op huidskleur of geslacht – en dat dat oneerlijk is – is lelijk en onwaar. Als je echt denkt dat het werkt om géén diversiteitsbeleid te voeren, om mensen in een achtergestelde positie dus geen steun in de rug of zet in de goede richting te geven, betekent dat dat je aanvaardt dat er veel minder vrouwen dan mannen op leidende posities zitten, in politiek, in bedrijven en organisaties, om over mensen van kleur of met een voor sommigen verwarrende seksuele orientatie nog maar te zwijgen, en dat dat dus móet betekenen dat die mannen meer talent hebben, beter zijn, geschikter, terecht al die plekken innemen. Spoiler: dat is niet zo. Dat het wel nog steeds zo is komt door old boys netwerken, doordat mensen in leidende posities er het liefst iemand bij vragen die op hen lijkt (en dat is dus meestal een witte man van achter in de 50), door de achtergestelde positie van de vrouw – niet alleen bij de SGP – en natuurlijk door verborgen en soms openlijke discriminatie. Het feit dat mensen die dialect spreken geregeld als minder intelligent worden gezien, is alleen te veranderen door ze meer kansen te geven dan ze nu krijgen. Dat zou de Beweging toch moeten aanspreken..

De BBB suggereert, op de golven van populisme en Trumpidiotie, dat diversiteitsbeleid heel duur is en bijna niks oplevert, en gaat daarmee volledig voorbij aan wat de realiteit is, en hoe die in de goede richting te beinvloeden kan zijn. En die laatste 20 woorden zijn volgens mij een aardige samenvatting van het overgrote deel van waar de BBB voor staat.

Ik maak me op deze plek al een paar jaar wekelijks best wel druk over de grote veranderingen in klimaat die ons elke dag meer raken, over bodem die verdroogt en insecten die uitgezoemd zijn, over hoe we met onze planeet omgaan. Vaak tegen beter weten in.

Mij bekruipt de laatste tijd steeds vaker het gevoel dat we met twee realiteiten te maken hebben, dat we (bijna) in twee werelden leven. Er is namelijk, het kan u niet ontgaan zijn, een realiteit waarin klimaatbeleid, of streven naar duurzaamheid en een meer circulaire economie, afgebouwd wordt. Een realiteit waarin grote bedrijven andere zaken (winst, aandeelhoudersbelangen, ‘vestigingsklimaat’) lekker op de eerste plaatsen laten staan, en ondertussen denken dat een stukje greenwashing voldoende is om zowel bedrijfsimago als de toekomst veilig te stellen.

Natuurlijk, alles wat in de VS gebeurt, onder het motto drill baby drill, onder het toeziend oog van de oranje leider, is er exemplarisch voor. Ruimer dan ooit inzetten op fossiel, staten en bedrijven verbieden duurzaam beleid (verder) uit te voeren, wetenschap inperken, en zoveel mogelijk boren en graven, omhakken en vernietigen. Maar ook dichterbij zie ik, in díe realiteit, weinig dat me hoopvol stemt. Ik zie een minister die blij is met harder rijden op stukken snelweg in ons land, en die verder vooral bezig is met de belangen van Schiphol en luchtvaartmaatschappijen, ik zie een paginagrote advertentie over de Tata-uitstoot waar heel weinig aan lijkt te veranderen, ik zie kippen (niet alleen in de omgeving van Chemours) hun eieren verstoppen voor hun baasjes, want Pasen en Pfas is voor niemand een fijne combinatie.
En de minister van Klimaat etcetera dan, Dolluf?

Sofie Hermans heeft een terugkerende angstdroom waarin ze collega Wiersma ziet die Caroline van der Plas gehaktstaven staat te voeren, terwijl mevrouw van Vroonhoven er met een kakelende lach naast staat, en de heer Wilders iets verderop mogelijk klimaatbeleid in een shredder staat te proppen. Minister Faber overweegt om ‘de uitstoot per asielzoeker’ in te zetten om haar ‘strengste asielbeleid ooit’ uiteindelijk door de Eerste Kamer te gaan krijgen.

En ondertussen, en tegelijkertijd (en gelukkig maar) is er nóg een realiteit. Ik schat in de werkelijkheid waarin velen van u zich bevinden. Mensen die wél bezig zijn met de staat van de natuur, die wél bloemen planten en een insectenhotel neerzetten, die wél minder vlees en zuivel nuttigen en nadenken over hun consumptie, over wat je echt nodig hebt, wat echt nodig ís.

Een week geleden sprak ik, in een besysteemplafonde collegezaal op de Hogeschool Utrecht, voor docenten en lerarenopleiders die vanuit Teachers for Climate en de Cooperatie Leren voor Morgen hun best doen klimaatkwesties overal in het onderwijs te incorpereren – op elke plek, in elk vak-, collega’s daarin mee te krijgen, en manieren te bedenken hun leerlingen, vaak met de attentieboog van een Tiktok-filmpje, dit grote thema mee te geven. Ze te nudgen, te inspireren.

Toen ik naar huis fietste, met een olijfboompje onder mijn arm, realiseerde ik me dat in deze realiteit mijn hoop voor de nabije toekomst zit.

Ik geef gelijk maar toe dat ik tot voor een paar dagen geen idee had dat het alweer zo’n beetje Pasen is. Ik zit niet echt goed in de religieuze hoogtijdagen, heb geen kinderen met krankzinnige vakantieperiodes, en was met andere dingen bezig. Werk, buikspieroefeningen, echtscheiding. Tot ik een uitnodiging kreeg voor een zondagse paasbrunch.

Ik antwoordde, te snel wellicht: ik doe niet aan brunches, want op zondag slaap ik uit. En wtf paasbrunch, waarom zouden we vieren dat een haas met een mand vol Pfas-houdende en daaroverheen nog eens fel-beschilderde eitjes ergens in jouw achtertuin de wederopstanding van een vermoedelijk verzonnen hippie uit het jaar nul komt vieren? Jezus…hou op met me!

Afijn, toen bleek dus dat het dit weekend Pasen is én dat het juist nu, in de tricky tijden waar we allemaal mee te maken hebben, van groot belang is tijd door te brengen met elkaar. In vriendschap. In gesprek. In een perkje op zoek naar eerdergenoemde eieren, omdat je kinderen dat allang opgegeven hebben en weer lekker op tiktok zitten. Als tiktok een door de Chinezen met een grote grijns onderhouden plek is waar kids naar dansjes kijken en worden aangezet tot vapen in fantasierijke smaakjes, zou er dan plek zijn voor toktok. Toktok, een wat simpeler variant van tiktok, speciaal voor aanhangers van de BBB, net wat langzamer, en draaiend op rode diesel?

Sorry, ik wilde niet weer over agraria beginnen, maar zelfs op mooie dagen vol vriendschap en eigeel op je witte shirt zijn er soms dingen die iets van woede in me doen opborrelen.

Bijna twee pagina’s in Trouw, sinds ruim 2,5 jaar zeker wellicht de beste krant van Nederland, over pesticiden. Volgens sommigen landbouwgif, volgens sommigen gewasbeschermingsmiddelen, volgens de een onvermijdelijk als je behoorlijke productie wilt draaien en de steeds vaker opgeworpen voedselzekerheid in stand wilt houden, volgens anderen een beangstigend feit dat zomaar je achtertuin, je huis, je lijf kan binnenwaaien.

Ik begrijp dat we in dit land best schaarse ruimte met elkaar moeten delen, ik begrijp dat dingen elkaar dus wel eens dwars kunnen zitten, ik begrijp dat boeren werken met de middelen die ze hebben, die betaalbaar en nodig zijn, terwijl ze in een doorgaande strijd zijn verwikkeld met supermarktinkoopcombinaties en RABO-achtige geldschieters die een hoop geld van ze tegoed hebben. Maar wat ik niet begrijp althans niet kan aanvaarden is dat het is toegestaan, in dat wat volle land, op allerlei plekken middelen rond te spuiten waarvan het duidelijk is dat ze niet gezond zijn, en waarvan de kans behoorlijk groot is dat omwonenden, en de agrariers zelf, daar echt ingrijpende ziektes aan overhouden. Parkinson, ALS.

Eén voorbeeld uit Trouw: In Wapserveen, Drenthe, een gebied met bovengemiddeld veel bollen- en lelieteelt, is het aantal gevallen van ALS en Parkinson, én leukemie en geboortenafwijkingen bij baby’s dusdanig dat ruim 50 artsen een brandbrief schreven.
Wat ze vragen is volgens mij zo volstrekt redelijk en menselijk: sta bestrijdingsmiddelen niet toe als de gezondheid van omwonenden gevaar loopt. Het gif – want hoe je het ook noemt, dat is het – verspreidt zich via lucht en water, het gif – want je kunt lobbyen in Brussel en Den Haag zoveel je maar wilt, maar dat is het – wordt aangetroffen in wapperend wasgoed, in urine, in babyluiers, in huisstof. Waar nog bijkomt dat het aantal gemelde mentale klachten van bewoners opvallend hoog is, en als ik me probeer voor te stellen hoeveel angst en stress je ervaart als je weet dat de buurman mag sproeien, maar je niet weet of jij, je kinderen, je kleinkinderen, daar ziek van kunnen worden, begrijp ik dat heel goed.

En burgemeester Spoelstra ‘snapt de zorgen’ maar doet vooralsnog niks. Waarmee hij dus de kant kiest van de telers, de sproeiers, de genoemde politieke beweging. Toktok.

Oke, ik heb het gevoel van onrecht even van me af kunnen schrijven, en spreken.
Ik wens je heel fijne dagen, met die brunch, die haas, die hippie, dat Paasvuur en vooral in goede gezondheid met lieve mensen om je heen.

Onlangs leerde ik, dankzij Wakker Dier, weer een hoop over communicatie. Dat is op de keper beschouwd een van mijn specialiteiten – ik bedoel ik communiceer heel veel en als ik bij hoge uitzondering even mijn mond hou wil ik nog wel eens luisteren ook – maar dit ging meer specifiek over hoe dieren communiceren. Met elkaar, met ons ook. Ik hield mijn mond, en luisterde.

Het ging deze middag vooral over de communicatie van dieren die wij houden, opsluiten, vetmesten, melken, slachten, u weet wel, maar natuurlijk eerst even over de hond en de kat. De dieren die velen van ons dichtbij hebben, en die we ook nooit iets aan zouden doen, laat staan in een veetransport mieteren om etcetera.

Ik zag beelden van een hond die niks (van me) wilde drinken, maar me wel te vriend wilde houden, ik zag beelden van een kat die me tot zelfinzicht konden brengen dat onze niet-zo-soepele relatie toch echt aan mij lag.

Daarna maakten we de stap naar de koe. Voor mij was best moeilijk te aanvaarden dat de koe haar tijd neemt voor communicatie, en zeker zo moeilijk dat de koe in staat is zo nu en dan 45 minuten helemaal niks te doen. Gewoon te zijn. Geen actie, vermoedelijk geen gedachtes. Drie kwartier, lieve vroege luisteraar, in die tijd kan ik een kind verwekken en een column schrijven. Waarbij ik toegeef dat ik me de afgelopen 27 jaar vooral op columns heb geconcentreerd.

Ik zag, dankzij Leonie Cornips – die zich heeft ondergedompeld in koeien, die met ze mee graast en zelfs een koe heeft geadopteerd – hoe een moeder-koe haar kalfjes-kind roept, die pas na drie keer begint te luisteren, hoe koeien onderling communiceren, hoe ze op elkaar letten en elkaar beschermen. Het was niet de eerste keer die middag dat ik dacht dat wij, met onze snelwerkende hersenen en glimmende auto’s en goedsluitende stallen, nog een hoop kunnen opsteken van het vee waarmee we dit land delen. Later hoorde ik dat het kalf als ze nog in de moederbuik zit, de stemklank van zijn moeder leert kennen en herkennen, maar dat de moeder na de geboorte niet weet hoe haar kalf klinkt, omdat dat kalfje zo snel mogelijk is weggehaald. Zodat de melkstromen blijven stromen, voor ons, zodat het kalfsvlees niet veel later zo blank mogelijk bij uw slager op glimmende schalen gedeponeerd kan worden. Ik schreef deze laatste zinnen tussen verdrietig en boos, twee emoties die vaker bij me overheersen als ik me realiseer welke omgang met andere levende wezens wij, vooralsnog, normaal vinden in onze beschaving.

Ik leerde dat voor de koe het gesprek eigenlijk al begint als je haar huis, zeg de stal, binnenkomt, dat ze kijkt, daarna ook even wegkijkt (om niet te opdringerig te zijn), dat elke soort boe die ze produceert iets betekent, relationeel is, en ook dat een koe die doorheeft dat het de hele dag een komen en gaan is van nieuwe gezichten – bijvoorbeeld omdat kinderen van een naastgelegen camping de stal in kunnen – net zo makkelijk iedereen negeert, onder het motto ‘ik ben ook nog aan het herkauwen, ik blijf niet aan de gang met mensen begroeten’.

Boeren, die elke dag en hun hele werkende leven met koeien te maken hebben, hebben het druk. Die hebben helemaal geen tijd om de ene boe van de andere te onderscheiden, die hebben niet de luxe om de koe te knuffelen, zoals wij op sommige plekken mogen, boeren moeten door, want de melk moet klotsen en de leningen moeten worden afgelost.

Twee dingen nam ik nog mee van de fascinerende middag. Op de vraag ‘begrijpt de koe ons?’ kregen we het gemeende antwoord ‘ze weten meer van ons dan we denken’, wat me ontroerde, en ook deed denken aan de onvolprezen tekenaar Gary Larsen (the far side). Op een van zijn tekeningen staan koeien op hun achterpoten in de wei, in gesprek, zo te zien over politiek of aandelenkoersen. De uitkijk-koe roept ‘car!’ waarna ze allemaal netjes op vier poten gaan staan kauwen, om zodra de auto uit het zicht is weer rechtop staand hun gesprekken voort te zetten.

De andere gedachte was: ik begrijp wel een beetje dat de agro-sector, en de meeste boeren, helemaal niet zitten te wachten op onderzoeken aangaande de taal en de communicatie van hun koeien. Of hun varkens. Of hun pluimvee. Het lijkt me toch zo te zijn dat als je eenmaal door hebt dat je te maken hebt met communicerende, slimme en soms zelfs intelligente levende wezens, het zo ongeveer onmogelijk wordt te blijven doen wat we doen met die koeien, met die kalveren, met al die andere dieren die we houden om te gebruiken, om te doden.

Fijne zondag.

Wij worden – terwijl we ademen, leven, werken, spreken en ons drukmaken over ministers in dit kabinet die in een rechtvaardiger wereld nog niet eens vice-voorzitter van de speeltuinvereniging zouden kunnen worden – constant omringd door stoffen, stofjes die invloed op ons hebben. Omdat we ze inademen, doorslikken, omdat ze onze huid raken, omdat ze er zijn. Veel daarvan zien we niet, van veel daarvan weten we weinig, en over het algemeen genomen kunnen onze lijven het aan. Net zoals onze lijven om kunnen gaan met zonlicht, vettig eten, stress, Suzan, en Freek.

Als ik er iets dieper over nadenk, en dat doe ik op deze plek nogal eens, vind ik het zowel angstaanjagend als vreselijk onrechtvaardig dat het zo kan zijn, in ons verder zo goed-geregelde en beschaafde land, dat je, op de plek waar je werkt of woont, constant omringd bent door stofjes die slecht voor je zijn, die je gezondheid beinvloeden. Dat kan te maken hebben met de fabriek die iets verderop staat, de landingsbaan of snelweg, dat kan te maken hebben met het regenpak dat je draagt of de pan waarin je bakt en braadt, dat kan te maken hebben met het voedsel dat je tot je neemt (waaraan Sjamadriaan in deze krant nog niet is toegekomen), dat kan te maken hebben met stoffen die de agrarische sector toepast om gewassen te beschermen, beter te laten groeien. Soms heet het landbouwgif, soms bestrijdingsmiddelen, soms zelfs gewasbeschermingsmiddelen.

Ik kwam afgelopen dagen in pittige discussies terecht met (in dit geval) de bloemensector in ons land, omdat ik me wat negatief had uitgelaten over de manier waarop wij (in dit geval) tulpen produceren. Voor uw paas-tafel, voor de export.
De tegenargumenten kwamen me bekend voor: het is toegestaan, het is een belangrijke (economische) branche, er is al veel verbeterd in de sector, wij doen het veel beter dan andere landen. De eerste twee argumenten vind ik zwak, want het feit dat regels tekortschieten (hallo lobby!) en dat er veel geld mee verdiend wordt doet niks af aan de schande van gezondheidsschade. De andere twee argumenten kloppen deels (ik wás in het Westland, ik zag inzet van insecten in plaats van de gifspuit, ik zag succesvolle innovaties), maar ik blijf het onverteerbaar vinden dat het zo kan zijn dat een ondernemer vlakbij jouw huis tulpen of lelies gaat verbouwen, en jij dan voortaan angst voor Parkinson hebt, of zelfs je kleinkinderen niet meer uitnodigt omdat je hun gezondheid niet wil schaden. Er is wat mij betreft geen enkel argument te bedenken dat dát goed kan praten.

11 april is het, wat Natuur&Milieu betreft, Pesticide Vrij-Dag, met ondermeer een grote bijeenkomst in Den Haag. Het gaat om: ‘een gezonde landbouw voor mens en natuur’.
Nee, Natuur&Milieu is net zo min als ik tegen boeren, maar het moet toch mogelijk zijn bestrijdingsmiddelen niet meer toe te staan als er twijfel is over gezondheids- en milieueffecten, boeren te helpen bij een overstap naar een landbouwsysteem zonder deze middelen, en de natuur te versterken (schoon water, een gezond ecosysteem, een vitale bodem). Sturen we daarna Wiersma en Agema een bloemetje.