Acht dagen geleden liepen meer dan 100.000 mensen door Den Haag. Ik zag er vele duizenden van, ik sprak er tientallen. Ik werd geraakt, natuurlijk, door de omvang, maar ook door de reden dat mensen daar waren. Het niet kunnen, en willen, aanvaarden dat een paar duizend kilometer verderop een land wordt vernietigd, een volk wordt vernietigd. Dat we dat weten. Dat we (bijna) niks kunnen doen. En dat we merken dat onze regering er zo min mogelijk mee bezig is, dat een deel van de politiek Israel blijft steunen in alles dat het land doet. Omdat Hamas…., omdat 7 oktober…., omdat Israel het recht heeft…, omdat de gijzelaars…

Omdat we met zoveel waren, omdat we ons eindelijk en duidelijk en met zijn allen konden laten horen, was de sfeer positief. Ik bedoel daarmee dat het verdriet en de woede en het ongeloof voelbaar waren, maar dat de hoop zeker zo sterk was. En dan vooral de hoop dat Nederland nu (eindelijk, eindelijk) meer actie zou gaan ondernemen dan ‘stille diplomatie’, meer dan een ambtenaar met een ambassadeur laten praten, meer dan in EU-verband een onderzoek laten uitvoeren. We zijn nu een kleine 54000 (vierenvijftigduizend) doden verder zijn. En de volgende partijen stemden tegen een motie ter ‘onmiddelijke levering van humanitaire hulp aan Gaza’: PVV, VVD, BBB, JA21 en SGP.

Waarna de leider van de VVD ook nog in een wat wankel socials-filmpje ging uitleggen dat ze niet vóór deze motie konden stemmen, ‘omdat de veiligheid van de hulpverleners niet werd gewaarborgd’. Het zou me wat waard zijn als de VVD zich eindelijk, na anderhalf jaar wegkijken, realiseert dat die veiligheid nooit gewaarborgd kan zijn, net als de veiligheid van zorgpersoneel, journalisten en honderdduizenden ‘gewone Palestijnen’, omdat Israel een all out war voert, alles en iedereen wegvaagt die hen in de weg staat. En wat de juridisch correcte termen zijn (Genocide? Etnische zuivering? Massamoord?) boeit me niet, elk weldenkend mens vindt gewoon dat dat moet stoppen.

Terug in de trein schreef ik een tekst, Maybe when I wake, waarin ik me probeerde in te leven in iemand in Gaza. Iemand zoals u, iemand zoals ik. Dit is de vertaling:

Misschien word ik wakker en vliegen de vliegtuigen weer /
vallen de bommen weer /
trappen soldaten weer deuren in

Misschien word ik wakker en is dit huis er niet meer /
zijn mijn buren er niet meer /
is het laatste kleine marktkraampje er niet meer

Misschien word ik wakker en is de angst nog erger /
is de pijn nog erger /
is het missen nog veel erger

Misschien is het beter niet meer wakker te worden

Misschien word ik wakker en hoor ik vogels zingen /
hoor ik de oproep tot gebed /
hoor ik muziek uit Aisha’s open raam /

en hoor ik kinderen roepen en lachen, rennend over het strand /
achter de golven aan /
en nog een keer /
en nog een keer

Gisterenmiddag, u mag donderdag zeggen, stond ik op een podium. Maar laat me dat laatste even duiden. Ik stond eerder deze week al in een zaaltje in Burgers Zoo, een lezing over Tijd te geven, op een immens podium met dito zaal in het MECC in Maastricht – de zaal was gevuld met anesthesisten of anesthesiologen, mijn favoriete grapje was ‘de een noemt het een roesje, de ander noemt het consent’ – dit weekend sta ik nog in comedyclub Toomler én in Carré – echt, ik verzin niks – maar dit podium week af van ongeveer alles. Het was een soort opengescheurde vrachtwagen-oplegger, de enthousiaste wind woei er enthousiast doorheen, er wapperden vlaggen aan en tegenover van XR, Milieudefensie, de Partij voor de Dieren en aanverwante betrokkenen, en toen ik een half uur voor aanvang van de actie arriveerde zat er al een serieus kijkende man op een van de stoeltjes bij wat we dus het podium zullen noemen met een zelfbeschilderd bord met daarop in hoofdletters DEZE WEG LOOPT DOOD. Een bevlogen man, een bezorgd man, een man waarvan ik hoop dat hij, onderweg naar een volgende actie of demonstratie, dat bord niet constant omhoog houdt, want dan zou hij zomaar menig verkeerscirculatieplan waarin wethouders en gemeenteraden bloed, zweet, tranen en heel veel tijd hebben geinvesteerd, volledig naar god kunnen helpen. Terwijl hij er zat, en velen anderen er waren, om te laten zien dat de huidige weg van agro en Big Agro en ook investeringen daarin niet de goede is. We stonden, dat had ik u nog niet verteld, tegenover het hoofdkantoor van de Rabobank in Utrecht. Hoog groot glimmend pand vlak naast het station, werken vast een hoop leuke mensen die ook maar doen wat je nou eenmaal doet bij een bank.

En toch, of juist spraken we ze aan. De mensen van de bank, en vooral al diegenen die je op een andere plek aandeelhouders zou noemen.

Voor best veel mensen is namelijk duidelijk: de agrarische sector moet veranderen, en kan veranderen, maar zolang de economisch en financieel belanghebbenden daar geen brood in zien, gebeurt er hoegenaamd niks. Behalve natuurlijk vrolijke spotjes met duurzame mensen die zo opgetogen en gelukkig zijn dat er volgens mij wel medicatie in het spel moet zijn, ronkende teksten op websites, gloedvolle vergezichten en zo nu en dan een CEO die niet tegengesproken door Rick Nieman of Sven Cockeldito op tv mag vertellen hoe ver zijn – meestal zijn, ja – betrokkenheid gaat en hoe graag hij echt en meer zou willen veranderen, maar ja, de markt, de geopolitiek, de voedselzekerheid, de consument die niet meer wil betalen, de economische realiteit de yada yada yada.

Ik mocht ruim een uur in eerdergenoemde volle wind staan – nadat ik was aangekondigd met ‘we wilden graag Claudia de Breij maar die kon niet’, terwijl ik toevallig weet dat Claudia wel kon, maar mij ook wat gunde – om te horen over de Amazone en hoe wat daar gebeurt met ons te maken heeft, over hoe nauw de banden van Rabo met JBs zijn – de grootste vleesproducent ter wereld, verantwoordelijk voor het doden van 128 duizend varkens, 13 miljoen kippen en 77 duizend koeien per dag -, over Rabo’s lidmaatschap van lobbyclubs die alles op het gebied van dierenwelzijn, klimaat en natuur blokkeren of traineren, over sociale verantwoordelijkheid als (zelfs) juridische wegen niet voldoende opleveren en over Toekomstboeren, die laten zien dat het wel anders kan. Natuurlijk. Biologisch. Verstandig. Toekomstbestendig.

Dat was een hoopvol verhaal, wat me, in deze branche en politieke discussie, maar ook op andere gebieden vooral wanhopig maakt is dat we elke keer weer zien dat degenen die gedijen in een systeem, die hun (grote) geld verdienen in een systeem, die gewend zijn aan een systeem, die leidend zijn in een systeem, nauwelijks de wil hebben om het systeem te veranderen. Terwijl zij wel degenen zijn die dat zouden moeten doen.

Verandering doet altijd pijn. Wij moeten de leiders en CEO’s en aandeelhouders en politici duidelijk maken dat we door die pijn heen moeten, en dat zij dat moeten gaan bewerkstelligen. En anders moeten ze, zoals de wetenschappelijke term is, opsodemieteren, zodat de ruimte voor verandering ontstaat.

Visie lijkt al een hele tijd uit de politiek verdwenen te zijn. Mark Rutte maakte er ooit nog een oogarts-grapje over. Dat hij zelf ongetwijfeld allang weer vergeten is. Maar visie, – het liefst verbonden met idealen over het soort maatschappij dat je zou willen bewerkstelligen, en dat dan graag weer door ideeen en maatregelen voor te stellen die enig verband met de realiteit hebben – ik mis het nogal. En mocht u bewindspersoon zijn in het kabinet-Schoof dan begrijpen we allemaal dat U van de vorige lange zin eigenlijk helemaal niets begrepen heeft.
Omdat het aan visie zo vaak ontbreekt zijn politici, denk ik, gek op nader (diepgaand) onderzoek, dan hoef je namelijk voorlopig geen beslissing te nemen en kijken zowel geit als kool je glimlachend aan, en ook op hard aanpakken – dat suggereert urgentie én actie – en op dingen aan de markt overlaten. Als je namelijk de markt als iets moois ziet – dáár wordt ondernomen, onderhandeld, het onderste uit de kan gehaald, dáár wordt winst behaald, daar komt al die goedbetaalde werkgelegenheid vandaan – moet het wel een goed idee zijn zaken daaraan over te laten. Uw columnist van dienst, met zeker geen afgeronde economie-studie, maar wel met een kritische blik, denkt daar anders over. Sterker nog: heel anders.
De markt is namelijk niet een soort mythische plek waar vraag en aanbod uiteindelijk op een voor iedereen redelijke prijs uitkomen, de markt is niet de plek waar wij al die economische ontwikkeling en welvaart aan te danken hebben, de markt, in politieke zin, zijn gewoon de bedrijven, de branches, de multinationals. Dingen aan de markt overlaten betekent voor mij twee dingen: als politiek geen beslissing nemen, en uiteindelijk altijd de belangen dienen van hen die de markt vormen. En dat zijn die bedrijven, die branches, die multinationals, en alle daaraan vrolijk verbonden aandeelhouders.
De markt gaat het belang van (bijvoorbeeld) een planeet met een gezonde biodiversiteit en een op de meeste plekken leefbare temperatuur niet afwegen met economische belangen, de markt gaat voor zoveel mogelijk winst. De markt gaat de volledige productieketen van een product niet nalopen, om te kijken of alles wel netjes geteeld is, of arbeiders wel netjes behandeld worden, of het product niet krankzinnige reizen in containerboten aflegt, de markt maakt zich niet druk om uitstoot en hoeveelheid verpakkingsmaterialen en afval, de markt is uiteindelijk het bedrijf dat maar één doel heeft: winstmaximalisatie.
En dan is op een onbegrijpelijke manier ook nog eens alles toegestaan: grote kledingbeukers (Zara, Primark etc) mogen liegen over hun kleding-recycleprogramma, waarmee ze fast fashion, greenwashing en extra vervuiling weten te combineren, Friesland-Campina mag doen alsof ze hun uitstoot fiks verminderd hebben, terwijl ze vooral een ondoorzichtig systeem van ‘ontbossingsvrije landbouwgrond’ (voor soja, voor veevoer) en zelfbedachte SBLC-certificaten in elkaar sleutelden. Lees de Correspondent voor alle verbijsterende details.
Het gaat met niet alleen om deze twee sectoren, het gaat mij erom dat ‘de markt’ altijd maar één echte begunstigde kent, en dat is de markt zelf. En dat betekent dan weer dat politiek die zaken aan die markt overlaat, haar werk gewoon niet doet.

Ik heb n nieuw verhaaltje
Het is speciaal voor jou
Het lijkt wel zomer: kijk die zon
De lucht is stralend blauw

Oke, genoeg getreuzeld
Voor soft gelul geen tijd
Ik neem je smack! bam! in your face!
Mee in de werkelijkheid:

Elke avond kijkt Venijntje
Nieuws op haar tv
Ze ziet een man met lege blik
Da’s Dick, hij is premier

Hij hakkelt zich door zinnen heen
Het líjkt n soort van taal
Grammatica is optioneel
En inhoud helemaal

Hij speechte 4 mei op de Dam
Een plechtig dit nooit meer
Je woorden zijn zo zinloos Dick
Want nu gebeurt het weer

Samen mens zijn klinkt perfect
Maar voelt nogal verkeerd
Als Gaza ook op dat moment
Wordt gebombardeerd

Als jij daar niks van vind, premier,
Zit jij, een man van niets,
Klem tussen Nethanyahu
En Wilders’ leugentweets

Ook Caspar Veldkamp is tot mens-zijn
Nauwelijks in staat
Al anderhalf jaar is hij
De stille diplomaat

De woorden zijn onhoorbaar
De lafheid is te groot
Hij ziet de genocide
De honger tot de dood

Laatst trok de minister
Door niemand nog beperkt
Een streepje in verwaaiend zand
Het bleef onopgemerkt

Venijntje ziet de kinderen
Hun angst en hun verdriet
Ze huilt en bidt en hoopt voor ze
Echt helpen doet het niet

Zondag draagt Venijntje
Een grote felle strik
De strik is rood, de lijn is rood
En vlak naast haar sta ik

Ze schreeuwt haar woede naar Den Haag
You don’t fuck with Venijn
Stop de steun aan massamoord
Trek die rode lijn!

De opdracht aan mezelf, op deze voor mij nieuwe plek in Trouw, is hoopvol zijn. Me niet teveel laten leiden door de ellende die ons elke krantenpagina weer overspoelt, zoeken naar lichtpuntjes, positieve ontwikkelingen, dingen die het leven mooi maken. Zoals ik de afgelopen maanden, spelend in comedyclubs in opbouw naar mijn Oudejaars2025, het publiek geregeld vroeg naar goed nieuws, naar iets waar ze blij van werden, in eigen leven of de grote woelige wereld. Laat ik het zo zeggen: ik heb veel geimproviseerd op naderende huwelijken, goedlopende zwangerschappen en uitslagen van wedstrijden van Ajax.

Ik realiseer me wel: geregeld zal ik moeten raken aan de ellende, de lelijkheid (want die is er) om het contrast met de hoop, het moois, het goede nieuws nog wat duidelijker te maken. Vandaar: het lijkt er sterk op dat er steeds meer harde, naar het schijnt masculiene, politiek opduikt, dat steeds meer mensen (mannen) in dat werkgebied harde taal gebruiken, harde maatregelen voorstaan, nergens iets van mededogen of ander ‘zacht’ gevoel toestaan. Zo ongeveer alles dat door het Trump-bewind in de afgelopen 4 maanden over ons heen is gestort voldoet hieraan. Mensen deporteren vanwege hun afkomst of tatoeage, wetenschappers ontslaan vanwege hun onderzoeksgebied, een land in oorlog chanteren omdat je met de tegenstander van dat land op goede voet staat, hele groepen in de maatschappij als minderwaardig wegzetten omdat hun gender of geaardheid je niet bevalt, natuur, landschap en oceaan (laten) vernietigen omdat kortzichtig drill baby drill-beleid economisch gezien goed uitkomt.

In ons land zien we het bovenstaande zowel terug in de taal van Wilders – tegen Timmermans, tegen demonstranten, vóór het uitzetten van kinderen, vóór bijtende politiehonden – als in de gekmakende afwachtendheid (lafheid) van Schoof en Veldkamp als het gaat over het eerst uitmoorden en aansluitend verhongeren van zo’n 2 miljoen mensen in Gaza.

Ik denk dat het probleem is dat velen van ons – zeker ook u, gewaardeerd Trouw-lezer – zich niet kunnen voorstellen dat je, als politiek leider, als mens, zo hard bent. Zo meedogenloos, en nietsontziend. Maar door het lezen/horen van een paar stukken – van vrouwen, ik kan daar niks aan doen – (Jitske Kramer in NRC, Beatrice de Graaf in De Ongelooflijke Podcast, Naomi Klein en Astra Taylor in de Groene) begon ik er iets meer van te begrijpen. Er zit een filosofie achter dit gedrag, waarin empathie een zonde is, vrouwelijke invloed zo klein mogelijk moet zijn, democratie moet worden ingeruild voor een sterke leider, type meedogenloze CEO, waarin je die leider alleen maar hoeft te geloven én te volgen, waarin inclusie en gelijkheid bestreden in plaats van nagestreefd moeten worden en waarin woede ten allen tijde mag (moet) worden ingezet om doelen te bereiken. Ik geloof oprecht dat we moeten inzien dat het niet een paar politieke loudmouths zijn, waar we mee te maken hebben, maar een filosofie die ons allemaal bedreigt.

En het hoopvolle, Dolluf? Dat wij allemaal, in ons gedrag, onze keuzes, wél vanuit empathie en medemenselijkheid, wél vanuit sociaal gevoel en solidariteit kunnen handelen. Elke dag weer. En ik hoop dat de uitslag van Ajax gisteren voor u goed nieuws was.

Er was vorige week geen JANSENPRAAT, ik was ook op andere plekken veel stiller dan u van me gewend bent, ik was even vrij. Sterker nog, ik was 12 dagen in mijn moederland, Ierland, de counties Galway, Clare, Kerry en Cork, de kust, de 1000 kleuren groen, de kliffen en heuvels, het prachtige voorjaarsweer en de aardige mensen. Het was heerlijk, dankuwel.

In een sauna-achtige ruimte in Tralee raakte ik in gesprek met een man die zijn hele leven in de agrarische sector had gewerkt, veel contacten had met Ierse mannen in bemodderde overalls én met mannen en vrouwen in pak die vanuit Brussel druk zijn met alles wat groeit en bloeit en ons steeds weer voedt. Ik vroeg hem hoe in dit land vanuit ‘de sector’ naar Brussel werd gekeken, hij zei dat dat overwegend heel positief was. Wat natuurlijk niet raar is als je weet hoeveel miljarden er al tientallen jaren vanuit die mythische Belgische plek naar de genoemde sector stromen. In alle Europese landen. En de regels en maatregelen dan, vroeg ik. Het leek hem niet meer dan logisch dat ook de agrarische sector met regels te maken heeft, en met het overgrote deel was goed te leven. Zei hij, namens de farmers van Wicklow, Cavan en Mayo. Althans, zo klonk het. En gezien de hoeveelheid stoom die om ons heen hing kon ik niet dieper in zijn ogen kijken dan jij nu bij mij.

Ik vertelde nog iets over de Nederlandse politiek, over hoe vaak het bij ‘Brussel’ gaat over regels die vreselijk zijn, over ambtenarij die nog erger is, over bemoeizucht, en dat het eigenlijk nooit raakt aan die grote en maar doorkolkende geldstromen. En dat de agrolobby zelfs sinds een jaar of zes een eigen politieke partij heeft, die zelfs onderdeel zijn van wat sommigen een kabinet noemen. En dat, en alleen dat, is de reden dat ik gisteravond, langzaam weer in de werkmodus komend, even de website van de BBB checkte. Waardoor ik een fascinerende ontwikkeling trof, onder de kop BBB wil einde aan miljoenenverslindend diversiteitsbeleid. En mocht u denken: hee, dat lijkt een beetje op het taalgebruik van de oranje dictator in Washington en zijn kring van tech-bro’s, influencers, tv-presentatoren en racisten, dan denk ik dat dat inderdaad geen toeval is. Even kijken wat er verder staat: Volgens BBB is het niet te verantwoorden dat er jaarlijks miljoenen euro’s aan belastinggeld wordt uitgegeven aan ideologisch beleid dat zich vooral richt op uiterlijkheden, terwijl de meerwaarde ervan nauwelijks meetbaar is. “De overheid moet mensen beoordelen op wat ze kunnen – niet op wie ze zijn..” Ik weet even niet waar te beginnen, maar natuurlijk is de zinsnede ideologisch beleid heel erg. De bewering dat de meerwaarde nauwelijks meetbaar is lijkt op hoe de BBB kijkt naar stikstofuitstoot van haar geliefde sector, waarvan natuurlijk nooit vast te stellen is welke stikstof precies welk natuurgebied verkloot, dus dan kunnen we eigenlijk gewoon doorgaan op de ingeslagen weg. Sterker nog, het zogenaamde kabinet bouwt al haar nog bestaande steun aan alle Nationale Parken in ons land af, naar ik aanneem vanuit de cynische gedachte: als natuur er niet meer is, heb je er geen last meer van en hoef je er geen rekening mee te houden. Een beetje zoals Israel naar Palestijnse kinderen kijkt, maar het zou kunnen dat u die vergelijking te ver vindt gaan. Sorry. Laten we inderdaad het door Veldkamp met duidelijke bewoordingen verzochte onderzoek afwachten of Israel ergens wellicht op enig moment een Europese regel heeft overtreden. Want als dat zo is zou dat aan de kant van Veldkamp en Schoof en Brekelmans wel eens serieuze bezorgdheid kunnen opleveren. En dan kan het niet lang meer duren of de oorlogsmisdaden tegen en uithongering en ethnische zuivering van de Palestijnen komen ten einde.

Maar dat de BBB in een beleidsstuk de zin de overheid moet mensen beoordelen op wat ze kunnen – niet op wie ze zijn gebruikt vind ik de satire voorbij. Kijk naar wat er namens die club in het kabinet zit, en zet achter elkaar wat ze in 10 maanden bereikt hebben. Kijk naar alle provincies waar de BBB heel wat in de melk te brokkelen kreeg, en hoe het daar nu staat. Kijk naar leider van der Plas, en lees die zin nog eens rustig terug.

Diversiteit, lieve luisterkijker, is niet iets waar je voor kiest, of waar je tegen bent, diversiteit is er. Omdat we allemaal verschillend zijn, anders denken, er anders uitzien, een andere achtergrond hebben, door andere zaken beinvloed worden. Omdat we verschillend zijn IS er diversiteit. En het door de BBB gepushte idee dat diversiteitsbeleid betekent dat je mensen gaat selecteren op huidskleur of geslacht – en dat dat oneerlijk is – is lelijk en onwaar. Als je echt denkt dat het werkt om géén diversiteitsbeleid te voeren, om mensen in een achtergestelde positie dus geen steun in de rug of zet in de goede richting te geven, betekent dat dat je aanvaardt dat er veel minder vrouwen dan mannen op leidende posities zitten, in politiek, in bedrijven en organisaties, om over mensen van kleur of met een voor sommigen verwarrende seksuele orientatie nog maar te zwijgen, en dat dat dus móet betekenen dat die mannen meer talent hebben, beter zijn, geschikter, terecht al die plekken innemen. Spoiler: dat is niet zo. Dat het wel nog steeds zo is komt door old boys netwerken, doordat mensen in leidende posities er het liefst iemand bij vragen die op hen lijkt (en dat is dus meestal een witte man van achter in de 50), door de achtergestelde positie van de vrouw – niet alleen bij de SGP – en natuurlijk door verborgen en soms openlijke discriminatie. Het feit dat mensen die dialect spreken geregeld als minder intelligent worden gezien, is alleen te veranderen door ze meer kansen te geven dan ze nu krijgen. Dat zou de Beweging toch moeten aanspreken..

De BBB suggereert, op de golven van populisme en Trumpidiotie, dat diversiteitsbeleid heel duur is en bijna niks oplevert, en gaat daarmee volledig voorbij aan wat de realiteit is, en hoe die in de goede richting te beinvloeden kan zijn. En die laatste 20 woorden zijn volgens mij een aardige samenvatting van het overgrote deel van waar de BBB voor staat.