Het zou u ontgaan kunnen zijn, maar over n paar weken mag u zomaar weer eens naar de stembus. Even recapitulerend: we hebben de afgelopen 15 maanden te maken gehad met een kabinet, dat // cynisme-alert on // in een sfeer van vriendschap en samenwerking de problemen in het land heeft aangepakt, voor de gewone en vaak hardwerkende Nederlander ook, en dat alles onder de bezielende leiding van een man die internationaal als n absolute dick werd gezien, maar als het al een slappe lul was was het wel ónze slappe lul. Excuses voor dit woordgebruik op de zondagochtend, geachte vroege luisteraar. Soms werd de stapeling van onwil, onkunde, onmin en onwaarschijnlijke types als Faber en Keijzer en Madlener en Wiersma zelfs mij wat teveel.

Maar goed, nu hebben we nog VVD en BBB over, en daar zitten we de komende maanden echt nog aan vast. Sterker nog, als de VVD wegens zwalkbeleid, onwaarheden en Yesilgöz etcetera alsnog implodeert, heeft vd Plas de macht in ons land, en is iedereen met meer dan 10.000 varkens automatisch minister. In bredere politieke zin wordt dat wel het Gauke Moes-principe genoemd: als er in je partij niemand is die veel kan, kom je vanzelf terecht bij mensen die heel weinig kunnen.

Afgelopen week zag ik twee voorbeelden van iets dat op beleid lijkt, maar dan wel precies de verkeerde kant op. Kernwoorden: landbouwgif en uitstoot.

Ik begin even bij de lelieteelt, hoewel dat natuurlijk ook bloembollen zou kunnen zijn, of bomen, of andere zaken die van het grootste belang zijn voor onze voedselzekerheid. Ik ga ervan uit dat u het cynisme-alert soms zelf even aanzet, dankuwel. Ik sprak op deze en andere plekken al vaker over de grote gevolgen die landbouwgif, bestrijdingsmiddelen, gewasbeschermingsmiddelen als u dat fijner vindt, kunnen hebben en hebben voor de gezondheid van degenen die ermee werken, de mensen in hun directe omgeving, en iedereen die in de buurt woont of geregeld langsfietst. Kanker, Parkinson, hart- en ademhalingsziekten, neurologische aandoeningen en ontwikkelingsstoornissen bij kinderen, bijvoorbeeld. Eind juli oordeelde een rechter dat een lelieteler in Sevenum de komende jaren geen lelies mag telen omdat zijn akker naast een woonwijk ligt. Omdat, ik quote, ‘lelieteelt naast woonwijken wegens het vele gebruik van landbouwgif onwenselijk is’. Het zal u niet verbazen dat de minister van landbouw, ruim een minuut geleden nog onderdeel van een opsomming van gekmakende onkunde, hier anders naar kijkt. Ze beweert dat de gezondheid van de inwoner van dit land voldoende beschermd is, en dat er speciaal aandacht is voor kwetsbare groepen. En ze verwijst naar de Europese beoordeling van pesticiden. Ze negeert dus, bewust, de onwaarschijnlijke invloed van de giflobby in Europa, de tekortschietende onderzoeken naar gezondheidsgevolgen van gifspuiten, en alle belangen behalve die van de agrosector.

Een dag later deed collega Hermans, die echt alleen in functiebenaming nog maar iets met het klimaat te maken heeft, ongeveer hetzelfde, door niet de belangen van de omwonenden van Tata Steel maar die van het internationale miljardenbedrijf centraal te stellen. Door niet te kiezen voor een ander economisch en industrieel landschap in Nederland, maar voor het schenken van twee miljard aan een bedrijf dat decennialang heeft vervuild en uitgestoten, opdat ze nu echt nee echt gaan vergroenen en verduurzamen. Zodat bijvoorbeeld maar 1 van de 2 kooksfabrieken, groot-uitstoters, blijft draaien, en er CO2-afvang en opslag komt, als een ‘extra aanvullende tussenoplossing’, en als u tussen dat jargon door nog een gezonde IJmond voor u ziet wil ik graag ook wat van uw medicatie. Je houdt dus een energieslurpende en blijvend-uitstotende fabriek in stand, ten koste van de gezondheid en het welzijn van de omwonenden, in plaats van in ons land ander industrieel beleid aan te durven, energie op andere en veel belangrijker plekken te gebruiken, en daarmee wellicht het tweede deel van je ministerie-briefhoofd, groene groei inderdaad, enige eer te bewijzen.

Het zijn wat mij betreft vreselijke beslissingen, niet toekomstgericht, en elke keer weer kiezend voor de belangen van grote bedrijven en multinationals, en niet voor de inwoner van dit land, hardwerkend, gewoon, of anderszins.

Oh ja, die verkiezingen. Kies toekomstbewust, kies voor onze gezondheid nu en voor de generaties na ons, kies groen en duurzaam en met uw hart.

Fijne zondag.

Wekelijks prijs ik me gelukkig met deze prachtige plek in Trouw, met het voorrecht me uit te mogen spreken, en wellicht zo nu en dan wat (nieuwe) gedachtes in uw hoofd te planten, geachte lezer. Nog mooierder wordt het als ik brieven van lezers ontvang, via de hardwerkende opinieredactie. Afgelopen week kreeg ik er meerdere, en alle schrijvers vonden iets van het feit dat ik me vorige week over het geloof uitsprak. Laat ik herhalen: ik heb respect voor elke religie, en iedereen die daarbij wil horen, iedereen die gelooft, én ik heb er heel veel moeite mee als iemand zijn/haar geloof gebruikt om het leven van anderen te beinvloeden. Of (politieke) beslissingen te nemen die volgens mij tegen gezond verstand, of menselijkheid zelfs, ingaan. Dus: een imam die beweert door zijn religie tegen homoseksualiteit te moeten zijn zal mij altijd tegenover zich vinden. En een christelijk politicus die de bijna twee jaar durende genocide door Israel, als reactie op de onmenselijke aanlagen van 7 oktober 2023, blijft steunen, en zelfs vindt dat we Israel wat minder fel moeten aanpakken, zal mij ook altijd tegenover zich vinden.

Dus waar ik vorige week schreef ‘ik geloof niet, ik denk liever zelf na’, bedoelde ik dat als kritiek op dit soort wanstaltige denkbeelden, begreep ik natuurlijk heel goed dat heel veel mensen die geloven ook zelf nadenken, en herkende u wellicht zelfs een stukje satire. Dat laatste is namelijk ook mijn vak.

Geloven, ook los van religie, blijkt nogal eens te betekenen dat je iets voor (absolute) waarheid aanneemt, terwijl ik denk dat je ook moet blijven nadenken als dingen erop wijzen dat die waarheid wel eens niet zou kunnen kloppen. Dat laatste zou tot je kunnen komen door wetenschap, door journalistiek, door debat, door een open gesprek met een andersdenkende. Als echter je geloof absoluut is, zou het dus kunnen dat je homo’s toch als minderwaardig blijft zien, zou je kunnen denken dat Israel echt het aan de Joden beloofde land is, en mag het IDF dus alles wat daarbij hoort schoonvegen. Uithongeren. Tot real estate opportunity bombarderen. En dan vindt je mij dus, wederom, tegenover je. Het geloof is prachtig, maar niet heilig. En absolute waarheden bestaan niet. Of nauwelijks.

Als ik het nog iets breder mag trekken: ik denk dat er heel veel mensen in ons land zijn die echt geloven dat heel veel problemen worden veroorzaakt door asielzoekers, statushouders, vluchtelingen en nieuwkomers anderszins. Ze geloven dat omdat een deel van de politiek dat jaar na jaar herhaalt, in steeds hardere bewoordingen. Ze geloven dat omdat het klopt dat er te weinig woningen zijn, en dat er ook wat mensen uit voornoemde groepen zijn die een dak boven hun hoofd behoeven. Als dan de politiek – van Wilders tot Keijzer, van van der Plas tot Yesilgöz – dit (en andere problemen) maar blijft verbinden met die groepen, is het volstrekt logisch dát mensen dat geloven. Ook al omdat de andere oorzaak-gevolg-constellaties veel ingewikkelder zijn. En ja, als ‘de politiek’ dit dan niet gewoon even oplost, dan borrelt de woede op, dan vliegen de stenen door de lucht en laaien de vlammen op. Wapperen de foute vlaggen.

Niet alleen maar geloven, maar zelf nadenken, ik blijf ervoor!

Gisteren was ik in Club Sissi’s in Amsterdam, niet omdat ik daar zaterdagavond ZO HARD WAS GEGAAN dat ik nog herstellende was, nee, Heart for Palestine greep daar plaats. Een grote, grootse, creatieve benefiet voor het Palestijnse volk, dat al bijna twee jaar lang, voor het oog van de wereld, wordt gebombardeerd, verdreven, uitgehongerd en anderszins vermoord.

Toen collega Ephimenco hier dinsdag over schreef verwees hij, terecht, naar de vreselijke Hamas-acties van 7 oktober 2023, maar deed dat ook op een manier waardoor de lezer zou kunnen denken dat alle ellende daar, en toen, is begonnen, waarmee alles wat daarna gebeurde toch vooral de schuld, of verantwoordelijkheid, van die vreselijke terreurorganisatie is. Hij weet, en u weet, dat dat natuurlijk op geen enkele manier waar is, dat er al decennia van onderdrukking en illegale nederzettingenpolitiek, van intimidatie en arrestaties aan vooraf zijn gegaan, van oorlogshandelingen en aanslagen, van vernietiging van huizen en nederzettingen en olijfboomgaarden, van pesterij en constante intimidatie, van steeds maar toenemende spanning. Maar goed, het frame van 7 oktober is wel lekker makkelijk over te brengen, en wie vorige week het politieke debat volgde heeft door dat het wijdverbreid is.

Ik vond het, ook al volg ik die debatten wel vaker, toch weer niet om aan te zien dat na alle eerdere aanwijzingen en bewijzen, zelfs een VN-rapport onze ‘regering’ er niet toe kon brengen het woord genocide te gebruiken. Het lijkt erop dat ze de mening van zeg Albert Verlinden en Geert Wilders nog steeds als leidend zien, en alle andere feiten en bewijzen door Dick Schoof onder een tapijt laten vegen. Ach, Dick Schoof, als die man durf had en visie en eigen mening en logopedie, dan zou hij wellicht best een aardige premier kunnen worden. Ooit. Zelfs nu de PVV allang weer de boel de boel gelaten heeft, durft hij niks te doen of te zeggen dat de toorn van Wilders zou kunnen doen nederdalen. Want een ding is deze heren duidelijk: als we Israel niet blijven steunen totdat de laatste Palestijn dood of verdreven is, kan IS binnen twee weken het kalifaat opstarten vanuit Winterswijk.

Ook schokkend, sorry voor mijn wat zware toon deze week, vond ik de woorden va de heer Stoffer namens het SGP. Hij riep op ‘te stoppen met het belagen van Israel’, en in plaats daarvan Hamas harder aanpakken. Ik weet niet zeker wat in zijn kringen als harder aanpakken dan bombarderen, verhongeren en verjagen wordt gezien (wat Israel doet, met langdurige en nauwelijks aflatende steun van ons land), maar er zal ongetwijfeld een allesverzengend vuur aan te pas komen. En iets met Goddelijke gerechtigheid. Als ik in voorgaande regels te bijbel-onvast ben, excuses. Ik gun iedereen oprecht zijn of haar geloof, ik denk liever zelf na.

We leven in tijden dat politici liever een punkband en poppodia aanpakken dan menselijkheid tonen, in tijden dat organisaties die zich tegen onrecht verzetten het gevaar lopen tot terroristische organisatie gemaakt te worden, in tijden dat de meerderheid van onze volksvertegenwoordigers zelfs doodzieke kinderen uit Gaza liever niet helpt in ziekenhuizen hier die er klaar voor staan. Mij rest woede, en ongeloof.

Er zijn nogal wat talkshows, en vergelijkbare stukjes zendtijdvulling, op uw tv. Omdat ik geregeld ‘duiders’ zie die niet duiden maar een mening pushen, te vaak mensen zie praten over zaken waar ze geen enkele deskundigheid over hebben (het kabinet-Schoof is er grotendeels uit opgebouwd) en echt te weinig kritische vragen vooral, heb ik even een lijstje gemaakt van vragen die ik deze week graag gesteld zou zien/horen worden. Soms kunt u uit de vraag opmaken wie zou moeten beantwoorden, veel vaker maakt dat eigenlijk niet uit. Om met Trump te spreken: Here we go!

Denkt u dat de planeet waarop wij leven onze huidige manier van consumeren aankan? En hoe lang nog?

Denkt u dat de planeet waarop wij leven meer economische groei aankan? En hoeveel nog?

Vindt u dat wetenschap en wetenschappelijke bevindingen leidend moeten zijn bij politieke beslissingen? En hoe verhoudt zich dat tot ‘een gevoel dat mensen hebben’, al dan niet in de onderbuik?

U (en een aantal partijgenoten met dezelfde spindoctor) beweert dat ‘de afschaffing van de hypotheekrenteaftrek gezinnen 4 tot 500 euro per maand kan gaan kosten’. Negeert u in die zin bewust de voorgestelde langzame afbouw – gespreid over 8 tot 30 jaar – en spreekt u in die zin over ‘de hardwerkende Nederlander’ of over mensen met een huis van zeg anderhalf miljoen?

Eindigt het recht op zelfverdediging door Israel op het moment dat alle Palestijnen vermoord of verjaagd zijn, of op een eerder moment? (Eventueel aangevuld met:) Welk aantal Palestijnen dat wel in leven blijft vindt u redelijk?

In hoeverre denkt u dat de positie van de vrouw, en daarmee ook haar veiligheid op straat, negatief is beinvloed door de toon die tegen vrouwelijke politici en opiniemakers wordt aangeslagen, ook in de Tweede Kamer, door dezelfde toon (en grapjes…) aan talkshowtafels, en door influencers, opstellers van bangalijsten binnen studentenverenigingen en religieuze zeloten?

Vindt u dat een politieke partij die zelf vrouwen uitsluit mag meepraten over de positie van de vrouw in ons land?

Is het in tijden van constante cyberaanvallen en drones boven NAVO-grondgebied nog aanvaardbaar dat partijen in ons parlement openlijk (of minder-openlijk) pro-Russisch zijn? Zou zo’n partij ooit en op enige manier deel mogen uitmaken van onze regering?

En wat vindt u van partijen die die regeringsdeelname onlangs mogelijk hebben gemaakt?

Vindt u dat sportbonden die blijven sporten met en tegen Israel een punt hebben als ze zeggen van de sport te zijn en niet van de politiek? Of zijn sportbonden die toernooien organiseren in zeg Rusland, Qatar, Saoedi-Arabie en de VS-anno-2026 juist heel erg politiek?

Heeft een agrarier recht gif te spuiten? Heeft een chemische of staalfabriek het recht de omgeving en omwonenden te vergiftigen? Heeft een luchthaven het recht door te gaan, ook zonder natuurvergunning?

Zou het kunnen dat minder hard taalgebruik, minder breekpunten en minder de schuld van problemen bij een bepaalde groep leggen en meer inhoudelijk taalgebruik met ideeen, visie en aanzetten tot samenwerking een hoop politieke en daarmee sociale problemen een stuk behapbaarder zou maken?

Als u echt de Messias uit de Maasstad bent, waarom staat er dan nog steeds een saaie fles water op tafel?

Staat u volgende wedstrijd bij Vitesse op de rechtervleugel?

Komt u nog eens terug aan onze tafel?

Afgelopen woensdag had ik het grote genoegen een Boeklancering XL te mogen presenteren. Eigenlijk was het een vlammende lezing, ingeleid door mij met wat grapjes om de mensen scherp te maken, en aansluitend ook nog een dito interview. Jitske Kramer, antropoloog en spreker, bracht de Engelstalige versie van Tricky Tijden uit, en omdat wij samen zijn (het woord partner zult u van mij niet horen, ik vind dat nogal zaaddodend) kon ze mij lekker goedkoop boeken. En voelde ik, zoals vaker bij de dingen die zij doet, en ook bij mijn eigen voorstellingen trouwens, de emotie die leeft bij heel veel mensen. Over grote ontwikkelingen in de wereld, en onze nabije omgeving, ontwikkelingen waartegen mensen zich willen verzetten, maar vaak niet (meer) weten hoe.

Jitske duidt in het boek de tijd waarin we leven – liminaliteit, het ondertussen, wat was is niet meer maar we weten nog niet waar we uit gaan komen, laat staan hoe – en is heel kritisch op het (economisch) systeem waar bijna alle (politieke) beslissingen op gebaseerd lijken te zijn. Groei, winstmaximalisatie, aandeelhoudersbelangen, ik schrijf er ook wel eens over.

Bijna alle politieke partijen die de komende zeven weken druk doende zijn uw stem binnen te halen – middels glimlachende lijsttrekkers in pogingen-tot-talkshow, middels tv-spotjes en internet-memes, middels flyers en grote borden in het weiland – geloven in die economische groei, geloven in een systeem van geld en opbrengsten genereren, om met een deel daarvan dan aansluitend ‘mooie dingen voor de mensen’ te bewerkstelligen, werkgelegenheid natuurlijk, zorg en onderwijs en openbaar vervoer wellicht, en heel veel bij onze Amerikaanse vrienden ingekochte wapens om ons continent te beschermen. Het punt is alleen, of mijn punt in elk geval, dat dat systeem niet meer werkt, niet meer kán werken, omdat aan de ene kant bijna al die winst wegstroomt naar aandeelhouders en (erger nog) naar mensen die al zoveel geld, en macht, hebben dat het op geen enkele manier meer rechtvaardig is, en op heel veel manieren beangstigend. En het aan de andere kant volstrekt duidelijk is dat we de planeet volledig uitputten, dat we allerlei grenzen gaan overschreiden of allang overschreden hebben, dat we opmaken en leegtrekken en op ongekende schaal vervuilen (stikstof, Pfas, propamocarb in de Maas en lithium in de Rijn, extreem toenemende plasticsoep in oceanen omdat nieuw plastic produceren, en dan weer weggooien, ‘goedkoper’ is dan recyclen, u begrijpt, mijn column is te kort om tot een enigszins realistische opsomming te komen), het kan niet, het moet veranderen.

De meeste emotie werd veroorzaakt door een brief die Jitske voorlas, niet alleen aan politici, maar ook aan al die CEO’s en CFO’s die al het bovenstaande weten, en toch niet veranderen, aan iedereen die op enig niveau economie-onderwijs geeft, en níet een volledig nieuw en duurzaam systeem overbrengt: je kunt ‘purpose’ en duurzaamheidsdoelen en ‘people come first’ en allerlei andere mooie termen op je website zetten, maar als je niet verandert, als je niet handelt, als je niet oprecht kiest voor de planeet en de generaties na ons, als je gewoon doorgaat op de weg van winstmaximalisatie en groei, verandert er helemaal niks. En spreken wij u daarop aan, in niet mis te verstane bewoordingen.

Alstublieft, neem uw verantwoordelijkheid!

Als je even snel kijkt of luistert, als je niet verder komt dan geregeld de krant, de pushberichten op uw telefoon en zo nu en dan een talkshow (en dan alleen nog maar omdat iemand u had vastgebonden op een stoel voor uw tv, naakt en met een balletje in de mond, en die tv stond op SBS of RTL of wellicht zelfs NPO1, en u kon niet weg en u wilde helemaal niet kijken en u wilde schreeuwen maar dat verdomde balletje zat….sorry, sorry, sorry, ik deelde even een angstbeeld uit mijn leven met u, snel terug naar mijn column), afijn, als u op die manier nieuws consumeert kan ik me voorstellen dat u niet al te vrolijk en optimistisch door dit eerste septemberweekend rolt. Ik ga alle ellende niet opsommen, u weet er al van, maar het feit dat mannelijke leiders op allerlei manieren en op alle plekken proberen met geweld of de dreiging daarvan hun macht te vergroten, terwijl ondertussen Nederlandse mannen vrouwen belagen die staan voor hun eigen veiligheid, hun eigen vrijheid, hun eigen lijf en goed, geeft heel erg weinig reden tot optimisme.

En toch ga ik proberen dat toe te voegen, in mijn vier ronkende radiominuten op uw vroege zondagochtend. In Nieuw-Zeeland is besloten álle levende wezens, dus niet alleen de mensen, tot inwoners van dat land te maken. Waarmee de fijne eilanden opeens 695 miljard inwoners hebben. De campagne heet ‘Always be naturing’ en is vooralsnog níet bedoeld om alle koala’s, hokivissen en langszoemende insecten ook stemrecht te geven, maar wel om te wijzen op het grote belang van natuur, van biodiversiteit, van al die honderdduizend soorten, van al die miljarden levende wezens waarmee we een land, of de planeet, delen. Het is een manier om de realiteit weer te geven, een manier ook om niet alleen de politiek maar ook business leaders in ruimste zin mee te krijgen in alles dat nodig is om die biodiversiteit te behouden, om de balans in stand te houden.

Ook de Partij voor de Dieren, het zal u niet verassen, probeert de ogen van velen te openen voor hoe we omgaan met wat er is, op genoemde planeet, en hoe en waarom dat substantieel moet veranderen. In het verkiezingsprogramma wordt gepleit voor glazen wanden in stallen, slachthuizen en veetransporten. Zodat de dieren in kwestie daglicht te zien krijgen, ja, maar vooral zodat wij, allemaal, zien wat de veesector, de slachtsector, de vleessector eigenlijk behelst. Het is, ervan uitgaand dat Esther Ouwehand haar klassiekers kent, een duidelijke verwijzing naar een uitspraak ooit van Paul McCartney – die naast zijn activisme ook een stapel best aardige liedjes schreef, en zelfs zijn bandje vernoemde naar een niet-bestaande keversoort – ‘als slachthuizen glazen wanden hadden, zou iedereen vegetariër zijn’. Als je ziet wat er gaande is, kun je het niet meer níet zien, kun je niet meer doen alsof je het niet weet. En moet je je ertoe verhouden, zou het kunnen dat je andere keuzes gaat maken.

En dát is dan natuurlijk weer de reden dat agrolobby-club en leverancier van volstrekt wankele en onbetrouwbare ministers, de BBB, zich steeds luider verzet tegen dierenactivisten. Dat zijn over het algemeen mensen die het dierenleed en het systeem dat dat in stand houdt niet meer aankunnen, en zich dus met alle middelen daartegen verzetten. Actievoeren. Vastketenen. Blokkeren. Rechtszaken voeren. Mensen oproepen tot actie of boycot. Constant reuring veroorzaken. En dus probeert de BBB dat actievoeren – zeker als het de grens van wat legaal is kietelt of zelfs overschreidt – onmogelijk te maken, zelfs tot terrorisme te benoemen. Als we die glijdende schaal opgaan gaan harde protesten tegen zeg gifspuiten, Tata&Chemours-achtigen of voortdurende oorlogsmisdaden in Gaza natuurlijk binnenkort natuurlijk op dezelfde manier ingeperkt worden. Zeker nu de NSC er niet meer is om onze rechtstaat te beschermen. Sorry, stukje cynisme.

Ik zou optimisme verspreiden. Doe ik nog iets moois. Zanger en theatermaker Flip Noorman speelt nog tot eind november Animal Farm, zijn bewerking van Orwell’s klassieker. Dat kunt u nog gaan zien, of de mooie dubbel-cd plus boekwerk bekomen. In een van de nummers horen we waarom het zo’n goed idee zou zijn alle levende wezens serieus te nemen, echt te kijken naar hoe we met koeien en kippen en varkens omgaan. En ons gedrag daarop aanpassen:

Alle dieren van de aarde / aan de ketting, opgehokt / met teugels en met zadels / met de zweep en met de stok // breek uit jullie stallen / breek het schrikdraad en het touw / jaag de mensen uit de hallen / die op ons bloed zijn gebouwd / die op ons bloed zijn gebouwd…

Prettige zondag.

Op het moment van schrijven van deze column hebben we een kabinet, of eigenlijk hebben we nog een kabinet. Voordat u zich verslikt in uw ochtend-overnight-oats, we hebben niet nóg een kabinet, er is niet nog een kabinet bijgekomen, de heer Schoof heeft zich niet met een toevallig passerende populist weten voort te planten onder goedkeurend toeziend oog van Thomas van Groningen en een twee WNL-presentatoren, nee, ik bedoel: het kabinet is er nog. Toen NSC er nog deel van uitmaakte was het meen ik een rompkabinet, ik heb te weinig kennis van amputaties om te weten wat er fysiek nog van over is, maar dat ons kabinet in de Politieke Paralympics in een geheel eigen categorie valt lijkt me zeker. Met als belangrijkste gevolg natuurlijk weer dat de kans op een medaille daarmee behoorlijk groot is. Start het Wilhelmus maar vast in, zou ik zeggen.

Over prijzen gesproken: toen Minister van Landbouw etcetera Wiersma ergens voor de zomer haar nieuwe stikstofplannen aankondigde, was de reactie van haar wildbekrulde opperhoofd van der Plas juichend: de problemen werden eindelijk aangepakt, Nederland ging van het slot uitroepteken. De plannen werden nog uitgewerkt, zoals dat gaat, en zouden dan op enig moment naar buiten komen. Afgelopen woensdag waren de plannen nog steeds niet openbaar – het kabinet had het natuurlijk ook best druk gehad met weer andere tekortschietende excuses en uitvluchten bedenken voor het nog steeds niet optreden tegen de voortdurende oorlogsmisdaden, illegale bezettingen en pogingen tot verhongering of verdrijving van een heel volk door ‘een bevriende natie’ dik 4000 kilometer verderop – maar wel zei mevrouw Wiersma in het FD alvast dat ze zich gesteund voelde door de doorrekeningen van haar plannen, door ondermeer het Planbureau voor de Leefomgeving. Wiersma zei zelfs tegen de FD-journalist ‘zij vinden dat het goede plannen zijn’. Dat was voor het PBL reden om de plannen wel te publiceren, met de goedgekozen reactie dat Wiersma’s reactie aangaande de kwaliteit van haar plannen ‘niet op basis van de analyse kan worden geconcludeerd’. Dat is nette-mensen-taal voor ze heeft geen idee én ze blaat maar wat. Waarom? Nou, de plannen gaan dik 20 miljard kosten en leveren, volgens de onderzoekers, bijna geen stikstofwinst op. Omdat melkveehouders – groot-bijdragers aan de stof waar we over spreken – niets zien in de vrijwillige uitkoop, en omdat de zogenaamde ‘doelsturing’ betekent dat het terugdringen van de uitstoot aan de boeren(bedrijven) wordt overgelaten (als ze in 2035 het doel maar halen), waarmee de onduidelijkheid compleet is, er een grote ingewikkelde stelselwijziging nodig is en nergens staat wat er gebeurt als boeren (of de sector) de doelen niet halen. Maakt u deze laatste zin zelf cynisch af, svp.

Er was, eerder dit jaar, een taskforce stikstof, met een batterij aan ministers en staatssecretarissen en de minister-president zelfs. Na een aantal maanden van overleg en vergaderen in, naar ik aanneem, goede sfeer, kwam de heer Schoof, ik verzin dit niet, met de conclusie ‘het is erg ingewikkeld’. Waarmee zowel het analytisch vermogen van de leider van dit land, als het resultaat van alle pogingen tot samenwerking binnen het huidige wrakhoutkabinet duidelijk werden. Het lukt niet, ze worden het niet eens, ze hielden (en houden) elkaar in een wurggreep van doelgroepbelangen en opportunisme, waar nu campagnetaal nog bijkomt.

We zijn vooralsnog overgeleverd aan prutsers, maar volgende maand al zijn er verkiezingen.

Ruim een week geleden opende ik mijn theaterseizoen op een open plek in het bos, vlakbij Openluchttheater Caprera in Bloemendaal. Ik was onderdeel van het Walk On festival, bedacht door zanger, liedjesschrijver, bluegrass-afficionado én wandelgoeroe Tim Knol. Ik speelde vier keer, elke keer voor ruim 200 verse wandelaars. De plek was prachtig, het weer precies goed en ik had de vrijheid om werkelijk álles te spuien dat me te binnen schoot over wandelaars, hun kledingkeuzes, kleedjes en klapstoeltjes, de echtscheiding en/of burn out die ze wandelend aan het verwerken waren en hun mogelijk wankele belastingmoraal (dat ging dan alleen over mensen uit de regio die in een huis wonen met een hek en een toegangscode!). Maar natuurlijk had ik het vooral over de politieke en sociale werkelijkheid waarmee we te maken hebben, in ons land, en wereldwijd. Er zijn zeg maar dingen waarvan je niet kunt wegwandelen.

Ik deelde, los van een kritische blik op het huidige ‘kabinet’ een stukje uitleg over de absolute krankzinnigheid van doorgaan op de huidige weg van economische groei en meer vrijheid voor ondernemers, terwijl de planetaire grenzen elke dag verder worden overschreden én ondernemers nu al de vrijheid hebben om te vervuilen, vernietigen en personeel uit te buiten, om over dierenleed en aantasting van de volksgezondheid nog maar te zwijgen. Daarnaast ging ik in gesprek met VVD- en NSC-stemmers met (meestal) enige spijt-gevoelens, maar ook vertelde ik een diep-menselijk verhaal over een optreden dat ik zou gaan doen voor directie en middenmanagement van Jumbo, dat werd afgeblazen op het moment dat ik zei dat ik graag contant betaald wilde worden (en dan het liefst het geld in plastic zakjes) omdat ik het dan makkelijker in de koelkast kon bewaren.

Maar het opvallendst was dit: ik deelde een nieuw gedicht, eigenlijk een oproep aan alle politiek leiders – rechts, links, populistisch of christelijk gemotiveerd – om uit de maar voortgaande draaikolk van tweets, X-posts, one liners en gemakkelijke oplossingen voor de talkshowtafel te stappen, en op zoek te gaan naar menselijkheid, naar politiek met en vanuit het hart, naar solidariteit met al de mensen die in het huidige systeem ten onder gaan, omdat ze denken dat de politicus op tv het voor ze gaat oplossen, terwijl de sociale onrechtvaardigheid alleen maar toeneemt, empathie met al die mensen die ontheemd zijn of op de vlucht of woonachtig zijn in de laatste resten van wat ooit Gaza was.

Na elk optreden sprak ik mensen met tranen in de ogen, wat bij een comedy-show niet de normale gang van zaken is. Ik krijg steeds sterker het gevoel dat veel mensen, juist in de verhardende tijden die ik beschrijf, behoefte hebben aan menselijkheid, aan er voor elkaar zijn, aan weten dat de ander er ook voor jou is. En die ander kan die buurman zijn die jou, op leeftijd en slecht ter been, letterlijk overeind helpt als dat nodig is (de Stichting Burgerhulpverlening van huisarts Bernard Leenstra probeert dit te bewerkstelligen: als iemand even hulp nodig heeft niet de huisartsenpost of zelfs de ambulance inschakelen, maar iemand in de straat), maar evengoed de overheid die je bijstaat of zelfs beschermt op elke manier die nodig is. Het lijkt me, eerlijk gezegd, als politiek leider ook heerlijk, om uit de walm van Wierd Duks en Jack van Gelders te kunnen stappen, en als mens met mensen te praten, over menselijke oplossingen.

Het kan zijn dat ik er speciaal op let, of gevoelig voor ben, maar ik geloof dat iedereen het best vaak tegenkomt: stukjes menselijkheid, iets doen voor een ander, wat extra aandacht geven aan iemand die dat nodig heeft. Dingen doen voor een ander, gewoon op gevoel, en niet omdat je er zelf beter van zou worden. Dat je terugkomt van vakantie en je planten je meteen duidelijk maken dat de buurvrouw van 4 huizen verderop een paar keer per week is binnengelopen, met haar grote gulle gieter.

Dat ik met een los voorwiel inclusief heel erg lekke en versleten band de fietsenmaker verderop binnenloop, en dat hij, terwijl ik een mooi gesprek heb met zijn beste vriend (over ‘beroemd zijn’ en herkenning en reacties van allerlei mensen), er even snel een splinternieuwe binnen- en buitenband omheen-flanst (ja, dat is een werkwoord, flansen, althans, wel in de wereld van fietsenmakers). Ik ging ook nog op de foto met zijn grijnzende vriend, want ‘zijn vrouw is een echte fan van mij’. En ik vertrok dus binnen 15 minuten weer volledig mobiel.

Dat ik mijn moeder aan de lijn heb – negentig ondertussen, en dat zou je echt niet zeggen, want al die rimpels had ze 15 jaar geleden ook al – en dat ze vertelt over haar dagelijkse wandelingen (3 uur in totaal, ik verzin hier helemaal niks), en dat het weleens voorkomt dat ze, op een hoek, bij een kruispunt, even stilstaat om rustig om zich heen te kijken. Ze is negentig hè, ze heeft de tijd. En hoe vaak het dán voorkomt dat iemand haar vraagt of ze oké is, of ze wellicht verdwaald is? Waarop zij dan antwoordt ‘nee hoor, dank u wel, ik ben niet dementerend, ik ben gewoon heel oud’. Als ze me dat vertelt vind ik het zowel ontroerend, de behulpzaamheid en oplettendheid van mensen, als heel grappig. Meteen daarna hebben we het trouwens weer over het boek dat ze aan het lezen is, of de temperatuur die wat haar betreft nu wel weer een flink stuk naar beneden mag.

Waarom ik deze voorbeelden met u deel? Omdat ik geloof dat heel veel mensen – lezers van deze prachtige krant, stemgerechtigden ook – behoefte hebben aan meer menselijkheid, meer menselijk gevoel in de politiek. Ik denk dat ik niet de enige ben, die in een politiek leider emotie wil zien, twijfel, oprechte betrokkenheid. Ja, ze worden geacht te leiden, en ja, ze staan op de poster en de flyer en schuiven aan de talkshowtafel aan, maar ik zou zo graag minder one liners horen (laat staan posts op X), minder door een team van voorlichters bedachte tactiek en ingestudeerde zinnen (‘ik sta aan jouw kant’, ‘wij staan voor de hardwerkende Nederlander’, ‘we strijden tegen de islamisering’, ‘geef ondernemers meer vrijheid!’), minder hardheid, en meer menselijk gevoel. Menselijk gevoel, voor Gaza, voor ontheemden die op zoek zijn naar een veilige plek, voor mensen die de snelle maatschappij mentaal gewoon niet aankunnen, voor mensen die elke dag de stress van schulden of armoede voelen. Eigenlijk mensen precies zoals wij, inderdaad.